საშემოდგომო ხორბალი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული კულტურაა, რომლის წარმოების წილი საგაზაფხულო ხორბლისას საგრძნობლად აჭარბებს. ის შემოდგომაზე ითესება, მცენარე ზამთრის პერიოდს მიძინებულ მდგომარეობაში ატარებს და აქტიურ ზრდას ადრეული გაზაფხულიდან განაგრძობს.
საშემოდგომო ხორბლის ჯიშები ნიადაგში არსებულ ტენს კარგად ითვისებს და ზამთრის დადგომამდე მძლავრი ფესვთა სისტემის განვითარებას ასწრებს. ამის ხარჯზე, გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისში მცენარე ნიადაგის სიღრმიდან მაქსიმალური რაოდენობის წყლისა და საკვები ელემენტების ათვისებას ახერხებს. შედეგად, ის გვალვის მიმართ უფრო მდგრადია, ვიდრე საგაზაფხულო ხორბალი, რომელსაც ფესვების განვითარებისთვის შეზღუდული დრო აქვს.
გარდა ამისა, საშემოდგომო ხორბალს ბარტყობის, ანუ ერთი მცენარიდან რამდენიმე პროდუქტიული ღეროს განვითარების, უკეთესი უნარი აქვს. ძლიერი ფესვები, ტენის ეფექტურად გამოყენება და კარგი ბარტყობა მოსავლის რაოდენობაზე აისახება, რომელიც სტაბილური და უხვია.
როგორ უნდა მოამზადოთ ნიადაგი საშემოდგომო ხორბლის დათესვამდე?
საშემოდგომო ხორბლისგან მაღალი მოსავლის მისაღებად, დათესვამდე ნიადაგი დროულად და კარგად უნდა დამუშავდეს.
ერთ-ერთი პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი წინამორბედი კულტურის შერჩევაა. კარგი წინამორბედები (პარკოსანი კულტურები, მრავალწლიანი ბალახები, ზეთოვანი კულტურები) ამცირებს სარეველებისა და დაავადებების გავრცელებას, აუმჯობესებს ნიადაგის სტრუქტურას და ხელს უშლის მცენარის ფესვის ლპობას. ამის საწინააღმდეგოდ, თავთავიანი კულტურების (ხორბალი, ქერი) ერთსა და იმავე ნაკვეთში რამდენიმე წლის განმავლობაში მოყვანა ნიადაგს ფიტავს და პათოგენების გავრცელებას უწყობს ხელს.
ნიადაგის მექანიკური დამუშავება რამდენიმე ეტაპისგან შედგება. ნიადაგში ტენის შესანარჩუნებლად, მცენარეული ნარჩენების დასაქუცმაცებლად და სარეველების გასანადგურებლად ნაწვერალის აჩეჩვა ტარდება. ამის შემდეგ ნიადაგი 15-30 სმ სიღრმეზე იხვნება, რის შედეგადაც მასში აერაცია და წყლის შეღწევადობა უმჯობესდება. თესვის წინ კი კულტივაცია და ფარცხვა ტარდება. ეს დასკვნითი სამუშაოები თანაბარი და დატკეპნილი სტრუქტურის ნიადაგს ქმნის, რომელშიც ხორბლის თესლი თანაბარ სიღრმეზე ნაწილდება და შემდგომ ერთგვაროვნად აღმოცენდება.
თუმცა, მხოლოდ მექანიკური დამუშავება არ არის საკმარისი. თანამედროვე ფერმერულ მეურნეობაში ნიადაგის ანალიზი აუცილებელი პროცედურაა. ანალიზით დგინდება ნიადაგის მჟავიანობა (pH), ჰუმუსის შემცველობა და ძირითადი საკვები ელემენტების (აზოტი, ფოსფორი, კალიუმი) რაოდენობა. ამ ინფორმაციის საფუძველზე შესაძლებელია სასუქების ზუსტი დოზის შერჩევა.
საშემოდგომო ხორბლის დათესვა - დრო, ნორმა და სიღრმე
თესვის ოპტიმალური დროის განსაზღვრა კლიმატურ ზონაზეა დამოკიდებული. ეს პერიოდი ისე უნდა შეირჩეს, რომ მცენარემ ზამთრის დადგომამდე აღმოცენება, 3-4 ფოთლის გამოტანა და ბარტყობა მოასწროს. საქართველოს დაბლობ რაიონებში, რომლებიც თბილი შემოდგომით გამოირჩევა, თესვა ოქტომბრის დასაწყისიდან თვის ბოლომდე გრძელდება. მაღალმთიან ზონებში, სადაც ყინვები ადრე იწყება, სამუშაოები გაცილებით ადრე, სექტემბრის ბოლო რიცხვებამდე უნდა დასრულდეს.
არანაკლებ მნიშვნელოვანია სათესლე მასალის ხარისხი. მაღალი მოსავლის მიღება შესაძლებელია მხოლოდ ჯანსაღი, მაღალი აღმოცენების უნარის მქონე სერტიფიცირებული თესლით. ამასთან, აუცილებელია, რომ ჯიში კონკრეტული რეგიონის კლიმატური პირობების გათვალისწინებით შეირჩეს. ,,აგროსფეროში” სერტიფიცირებული ხობრლის თესლის შეძენა შეგიძლიათ. ჩვენ ავსტრიულ კომპანია „Saatbau“-სთან თანამშრომლობით შევქმენით საქართველოს კლიმატსა და ნიადაგზე მორგებული ხორბლის ჯიშები, რომლებიც მაღალმოსავლიანობითა და დაავადებების მიმართ მედეგობით გამოირჩევა.
ნიადაგის მომზადებისა და ხორბლის ჯიშის შერჩევის შემდეგ, თესვის ოპტიმალური ნორმა უნდა განისაზღვროს. გასათვალისწინებელია, რომ თესვის მაჩვენებელი პირდაპირ დამოკიდებულია შერჩეულ ჯიშსა და დათესვის ვადებზე: როგორც წესი, თესვა ჰექტარზე 2.8–3.0 მილიონი აღმოცენებადი მარცვლიდან იწყება, თუმცა თესვის ვადების გადაცილებასთან ერთად, ნორმა ეტაპობრივად იზრდება. კლიმატური პირობებისა და ნიადაგის მდგომარეობიდან გამომდინარე, მაჩვენებელმა შესაძლოა 4.5–5.5 მილიონს (დაახლოებით 150–220 კგ) მიაღწიოს, ხოლო მკაცრი ზამთრის პირობებში ან დასარეველიანებულ მინდვრებზე შესაძლოა უფრო მაღალი ნორმის გამოყენებაც გახდეს საჭირო.
როგორ ვითარდება და ემზადება მცენარე ზამთრისთვის
თესვის შემდეგ საშემოდგომო ხორბლისთვის პირველი კრიტიკული ეტაპი დგება, რომელიც მის საბოლოო მოსავლიანობაზე დიდ გავლენას ახდენს. ამ პერიოდში მცენარე ისე უნდა განვითარდეს და გაძლიერდეს, რომ ზამთრის მკაცრ პირობებს გაუძლოს. შემოდგომის სეზონზე განვითარება ორ ფაზას, აღმოცენებასა და ბარტყობას, მოიცავს.
აღმოცენების ერთგვაროვნება და სისწრაფე მიუთითებს იმაზე, თუ რამდენად ხარისხიანად ჩატარდა მოსამზადებელი სამუშაოები. ამ ფაზის წარმატებით გავლის შემდეგ იწყება ბარტყობა, პროცესი, როდესაც ერთი მცენარის ძირიდან დამატებითი ღეროები ვითარდება. ზამთრის დადგომამდე ოპტიმალურად ითვლება, თუ მცენარეს 3-4 ფოთოლი და 1-2 დამატებითი ღერო ექნება.
როცა ტემპერატურა 3-4 გრადუსამდე ეცემა, მცენარე ზრდას წყვეტს და დასვენების ფაზაში გადადის. ამ დროს ფოთლებში და გვირგვინში შაქრები, გლუკოზა, ფრუქტოზა და საქაროზა, გროვდება. ეს ნივთიერებები ანტიფრიზის როლს ასრულებს და უჯრედებში წყლის გაყინვას აფერხებს.
ზამთრის პერიოდში ხორბლის ნათესებისთვის ყველაზე დიდი საფრთხე დაბალი ტემპერატურაა. თოვლის საფარი მცენარეს გადარჩენაში ეხმარება. 20 სანტიმეტრიანი თოვლი იზოლაციურ ფუნქციას ასრულებს – ჰაერის ტემპერატურა შეიძლება -30 გრადუსი იყოს, მაგრამ თოვლის ქვეშ, ნიადაგის ზედაპირზე, მხოლოდ -8 ან -10 გრადუსი იგრძნობოდეს. თოვლის გარეშე საშემოდგომო ხორბალი -16 ან -18 გრადუსზე მეტს ვერ უძლებს.
თუმცა პრობლემები მხოლოდ ყინვით არ შემოიფარგლება. ზამთარში ტემპერატურა მუდმივად მკვეთრად იცვლება, დღისით თოვლი დნება, ღამით კი იყინება. ამ პროცესში მიწის ზედაპირზე ყინულის მყარი ფენა წარმოიქმნება, რომელიც ჰაერის ცირკულაციას აფერხებს და მცენარეს აზიანებს. ასევე, საშიშია მღრღნელები, რომლებიც თოვლის ქვეშ ბინადრობენ და ფესვებს აზიანებენ.
რა სჭირდება ხორბალს გაზაფხულზე?
გამოზამთრების შემდეგ, ვეგეტაციის განახლებასთან ერთად, აღმოცენებული მცენარე ზრდა-განვითარების ყველაზე ინტენსიურ ფაზაში გადადის. ამიტომ, ამ ეტაპზე საშემოდგომო ხორბლის ნათესის დროული გამოკვება და სარეველებისგან დაცვა ძალიან მნიშვნელოვანია. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მცენარე ზრდას შეწყვეტს და იმაზე ნაკლებ მოსავალს მოგცემთ, ვიდრე შესაძლებელი იყო.
საშემოდგომო ხორბალი აქტიურ ზრდას განაგრძობს, რისთვისაც დიდი რაოდენობით საკვები ელემენტები, განსაკუთრებით კი აზოტი სჭირდება. აზოტი მცენარის მწვანე მასის, ანუ ღეროსა და ფოთლების, ფორმირებისთვისაა აუცილებელი. ამიტომ, პირველი გამოკვება აზოტოვანი სასუქით ვეგეტაციის განახლებისთანავე, აღერების ფაზის დასაწყისამდე პერიოდში ტარდება. ეს მცენარეს ეხმარება, რომ მაქსიმალურად განავითაროს ღეროები და ჩამოაყალიბოს ჯანსაღი სტრუქტურა.
აზოტით მეორე გამოკვება გვიან, დათავთავების ფაზაში ტარდება. ამ შემთხვევაში მისი მიზანი არა მწვანე მასის გაზრდა, არამედ მარცვლის ხარისხის გაუმჯობესებაა. ამ დროს შეტანილი აზოტი გავლენას ახდენს მარცვალში ცილის შემცველობასა და მის წონაზე.
საკვები ელემენტების მიწოდების პარალელურად, არანაკლებ მნიშვნელოვანია სარეველებთან ბრძოლა. სარეველა მცენარეს წყლის, საკვები ნივთიერებებისა და მზის სინათლის ათვისებაში უშლის ხელს. შესაბამისად, მათი დროული განადგურება მცენარის ზრდა-განვითარებაზე დადებით გავლენას ახდენს.
ხორბლის ნათესებში ძირითადად ორი ტიპის სარეველა გვხვდება: ერთლებნიანები და ორლებნიანები. მათ წინააღმდეგ ეფექტურად გამოიყენება ჰერბიციდები.
წამლობა უნდა ჩატარდეს ბარტყობის ფაზაში, როდესაც სარეველები ჯერ კიდევ პატარა და მგრძნობიარეა პრეპარატის მიმართ. თანამედროვე სელექციური ჰერბიციდები მიზანმიმართულად ანადგურებს სარეველებს, ისე რომ კულტურა არ დაზიანდეს.
მავნებლები და დაავადებები, რომლებიც მცენარეს აზიანებს
მავნებლები და დაავადებები მოკლე დროში მცენარეს ძალიან დიდ ზიანს აყენებს. შედეგად მცირდება როგორც მოსავლის რაოდენობა, ისე მისი ხარისხი.
საშემოდგომო ხორბლისთვის განსაკუთრებით საშიშია სოკოვანი დაავადებები. მათგან ყველაზე გავრცელებულია:
ჟანგა – ფოთლებზე ჩნდება დამახასიათებელი ნარინჯისფერი, „ჟანგისებრი“ ლაქები, რომლებიც ფოტოსინთეზის პროცესს აფერხებს და მცენარეს ასუსტებს;
ნაცარი – მცენარის სხვადასხვა ნაწილი, განსაკუთრებით ფოთლები თეთრი, ფქვილისებრი ფიფქებით იფარება. დაავადება მცენარისგან საკვებ ნივთიერებებს ითვისებს და მის ზრდას აფერხებს;
სეპტორიოზი – ვლინდება ფოთლებზე უსწორმასწორო ფორმის ყავისფერი ლაქების სახით. დაავადება ფოთოლს ნელ-ნელა ახმობს;
ფუზარიოზი – აზიანებს უშუალოდ თავთავს, იწვევს მარცვლის სიცარიელეს, წონის კლებას და, რაც ყველაზე საშიშია, მარცვალში ტოქსინების დაგროვებას.
დიდ ზიანს აყენებს ნათესებს მავნებლების ჯგუფი. მათგან აღსანიშნავია:
კუსებურა ბაღლინჯო – მისი მთავარი სამიზნე მარცვალია. მავნებელი ხორთუმით ხვრეტს მარცვალს და მასში შეჰყავს ფერმენტები, რომლებიც გლუტენს შლის. ასეთი მარცვლისგან დამზადებული ფქვილი ცხობისთვის გამოუსადეგარია;
პურის ბზუალა – შემოდგომისა და ზამთრის პერიოდში მავნებელი ახალგაზრდა მცენარის ფესვებითა და ყლორტებით იკვებება;
ბუგრები – მცენარის წვენით კვების გარდა, ეს მავნებლები საშიში ვირუსული დაავადებების გადამტანებიც არიან.
მავნებელ-დაავადებებთან ბრძოლის თანამედროვე მიდგომა კომპლექსურია და მხოლოდ წამლობას არ გულისხმობს. პირველი და უმნიშვნელოვანესი ეტაპი პრევენციაა, რაც სწორი აგროტექნიკური სამუშაოების, თესლბრუნვის დაცვას, დაავადებებისადმი გამძლე ჯიშების შერჩევასა და შეწამლული სათესლე მასალის გამოყენებას გულისხმობს.
პრობლემის გამოვლენის შემთხვევაში კი გამოიყენება თანამედროვე ფუნგიციდები (სოკოვანი დაავადებების წინააღმდეგ) და ინსექტიციდები (მავნებლების წინააღმდეგ). გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს წამლობის სწორად შერჩეულ დროს, რომელიც მცენარის განვითარების ფაზასა და მავნე ორგანიზმის ბიოლოგიას უნდა ემთხვეოდეს. აუცილებელია პრეპარატების როტაცია, ანუ სხვადასხვა ქიმიური ჯგუფის პესტიციდების მონაცვლეობა, რათა თავიდან აიცილოთ რეზისტენტობის (შემგუებლობის) განვითარება.
ამ საკითხის შესახებ დეტალური ინფორმაციის მისაღებად წაიკითხეთ ბლოგი – ხორბლის დაავადებები და მავნებლები – როგორია მათთან ბრძოლის ეფექტური მეთოდები?
საშემოდგომო ხორბლისგან მაღალი და ხარისხიანი მოსავლის მიღება მრავალეტაპიანი პროცესია, რომელიც ცოდნასა და დროულ მოქმედებას მოითხოვს. წარმატება დამოკიდებულია სწორად შერჩეულ წინამორბედ კულტურაზე, ნიადაგის ხარისხიან მომზადებაზე, სერტიფიცირებული სათესლე მასალის გამოყენებაზე, თესვის დროისა და სიღრმის განსაზღვრაზე. ამას მოსდევს მცენარის გაზაფხულის გამოკვება და სარეველების, მავნებლებისა და დაავადებებისგან დაცვის ინტეგრირებული სქემის შემუშავება.
თუ ამ პროცესში დახმარება დაგჭირდებათ, მიმართეთ ,,აგროსფეროს”. ჩვენი გამოცდილი აგროკონსულტანტები გაგიზიარებენ ცოდნას, ნიადაგის მომზადების, თესვისა და მცენარის მოვლის გეგმის შედგენაში დაგეხმარებიან. საჭიროების შემთხვევაში, საუკეთესო ხარისხის სასუქებს, ინსექტიციდებს, ფუნგიციდებსა და ჰერბიციდებს შემოგთავაზებენ.
